موضوعات پایان نامه برای دانشجویان کارشناسی ارشد اقلیم شناسی با   محوریت عنصر بارش

چگونگی  بررسی وضعیت خشکسالی کشور

لزوم آمادگی برای رویارویی با پدیده خشکسالی و عبور از آن به طوری که حداقل خسارات اقتصادی و اجتماعی را به همراه داشته باشد، جز با تدوین طرح های مقابله با خشکسالی محقق نخواهد بود. همچنین به منظور ارائه راهکارهاي رویارویی و مديريت ريسک اين پديده، ابتدا لازم است که ابزاري براي تعيين خشکسالي در نظر گرفته شود. بنابراين به این منظور، بايستي سيستمي براي پايش خشکسالي در نظر گرفت. چنين سيستم هايي عمدتاً با استفاده از شاخص هاي خشکسالي طراحي مي‌گردند. در اين گزارش ها از شاخص بارندگي استاندارد شده [1][1](SPI) براي پايش خشکسالي استفاده می گردد. بنابراين لازم است ابتدا داده های بارندگي يک دوره آماري بلندمدت (20 ساله) جمع آوري گردد. پس از تهيه يک سري داده های صحيح و قابل اعتماد، مقادير این شاخص براي مقياس‌هاي مختلف زماني (یک ماهه، سه ماهه، شش ماهه، 12 ماهه و 24 ماهه) محاسبه مي‌شود. سپس با استفاده از نرم افزارهای GIS اطلاعات نقطه ای مربوط به هریک از ایستگاه ها به اطلاعات مکانی تبدیل می شوند. بنابراین مراحل تهیه نقشه های خشکسالی در پژوهشکده اقلیم شناسی و مرکز ملی اقلیم به شرح ذیل خلاصه نمود:

1- جمع آوری داده های بارندگی در یک دوره آماری بلند مدت (به عنوان مثال 20 ساله) برای ایستگاه های سینوپتیک در سطح کشور

2- محاسبه شاخص بارندگی استاندارد شده (SPI) در مقیاس های یک ماهه، سه ماهه، شش ماهه، 12 ماهه و 24 ماهه

3- تهيه نقشه هاي پهنه بندی خشکسالي با استفاده از روش IDW

Standardized Precipitation Index

مفاهیم وکلیات عوارض و پدیده های طبیعی 

 تعریف جغرافیا: جغرافیا یکی از علوم بسیار کهن دانش بشری است  و گستردگی این دانش بحدی است که هنوز دانشمندان این علم بر سر دسته بندی آن در میان علوم طبیعی و انسانی و همچنین تعریف آن نظر واحدی ندارند.اما تعاریف زیادی برای این علم ارائه شده است : دکتر حسین شکوئی از جغرافیدانان برجسته ایران "جغرافیا را چنین تعریف می کند:روابط متقابل انسان و محیط و یا انسان و مکان با میانجیگری فرایند های نهادی و ساختاری.مارت"جغرافیا را علم پراکندگی و تیلر"علم روابط متقابل می داند.

شاخه های جغرافیا:جغرافیا را به دو بخش اصلی ؛جغرافیای طبیعی و انسانی تقسیم می کنند.جغرافیای طبیعی از چهرهای طبیعی سیاره زمین و جغرافیای انسانی از چهره ها و پدیده های سطح زمین که مستقیما با انسان و فعالیت های او در ارتباط است بحث می کند.گرایشهای اصلی جغرافیایی طبیعی شامل:ژئومور فولوژی،کلیماتولوژی(اقلیم شناسی)،جغرافیایی خاک و آبها،اقیانوس شناسی وبیوژئوگرافی(جغرافیایی زیستی ) و گرایشهای اصلی جغرافیای انسانی شامل:جغرافیای شهری وروستایی،سیاسی،نظامی،اقتصادی،فرهنگی،سکونت،و ... اشاره کرد.که در این مکتوب بحث ما بر روی جغرافیای طبیعی  است.

مفاهیم جغرافیایی:

1-عرض و طول جغرافیایی: طول جغرافیایی عبارت است ازفاصله ی یک نقطه از نصف النهار مبدا(گرینویچ) بطرف غرب یا شرق  که بر حسب در جه بیان می شود و عرض جغرافیایی عبارت است از فاصله یک نقطه بر حسب درجه از خط استوا که بصورت عرض شمالی و جنوبی مشخص می شود.بطورکلی دوایر شرقی غربی روی کره جغرافیای مدارات و دوایر شمالی و جنوبی نصف النهارات گفته می شوند.طول جغرافیایی از صفر تا 180 درجه و عرض جغرافیایی از صفر تا 90 درجه است.که با مشخص کردن و اتصال عرض و طول جغرافیایی یک نقطه یا مکان بر روی نقشه مختصات آن مشخص می شود.   

2-موقعیت جغرافیایی(نسبی و ریاضی): موقع نسبی عبارت است از موقع قرار گیری یک مکان نسبت به مکانهای اطراف آن و موقع ریاضی عبارت است از موقع یک مکان بر اساس طول و عرض جغرافیایی(مختصات جغرافیایی) .

3-ارتفاع:یکی از عوامل مهم و تقریبا ثابت جغرافیایی عامل ارتفاع است که میزان سنجش آن در مناطق مختلف جهان بر اساس سطح آب های آزاد سنجیده می شود.که بررسی آنها از لحاظ آب و هوایی و ژئومورفولوژیکی بسیار مهم است.

4-موقعیت سیاره زمین: زمین(با قطر 12714 کیلومتر) یکی از سیارت منظومه شمسی است که بررسی و شناخت موقعیت آن نسبت به دیگر سیارات منظومه شمسی و بخصوص زاویه،موقعیت وفاصله آن نسبت به خورشید بسیار مهم است.زمین از لحاظ فاصله نسبت به خورشید سومین سیاره(149.6 میلیون کیلومتر) منظومه شمسی است که  بعد از عطارد(تیر) و زهره(ناهید) قرار گرفته است و سیارات بعد از زمین بترتیب فاصله از خورشید شامل؛مریخ(بهرام)،سیارات کوچک،مشتری(برجیس)،زحل(کیوان)،نپتون و پلوتون است. زمین بر اساس یک مدار  و زاویه مشخص دارای دو حرکت  انتقالی و وضعی به دور خورشید و خود است. که از حرکت انتقالی(هر365 و یک چهارم روز یکبار)بدور خورشید فصول و از حرکت وضعی بدور خود(هر 23 ساعت و56 دقیقه یک بار)شب و روز پدید می آید.شکل زمین گرچه از فواصل دور کروی است اما شکل آن کره کامل نیست بطوری که بین شعاع استوایی و قطبی آن21 کیلومتر اختلاف است به همین دلیل زمین کمی در مناطق استوایی برآمده و درمناطق قطبی فرو رفته است.در نتیجه زمین داراری شکل شلجمی(بیضی) مانند است.از این رو زاویه تابش خورشید و میزان انرژی رسیده به زمین در تمام نقاط یکسان نیست .و همین مسئله خود باعث بوجود آمدن مناطق مختلف آب و هوایی در روی کره زمین می شود.

تعریف اقلیم شناسی:دانش مطالعه هوای غالب یک محل در بلند مدت اقلیم شناسی(آب و هواشناسی) گویند.

تعریف اقلیم :هوای غالب یک محل در بلند مدت اقلیم(آب و هوا) آن محل است.تعریف هواشناسی:هواشناسی مطالعه و بررسی  هوای یک محل در کوتا مدت است . ناهمواری‌ها:به همه پستی و بلندی‌هایی که درسطح زمین دیده می‌شوند ناهمواری می‌گویند، به دشت‌ها، دره ها، جلگه‌ها، تپه‌ها و پدیده‌های دیگری مثل آن‌ها که در روی زمین قرار گرفته‌اند، ناهمواری می‌گویند.ناهمواریهای همواره به شکل ثابتی نیستند عوامل تغییر دهندهٔ چهرهٔ زمین، آرام آرام یا به سرعت شکل ناهمواریها را تغییر می‌دهند بررسی ناهمواری‌ها به ما کمک می‌کند تا محیط طبیعی زندگی خود را بهتر بشناسیم و از آن بهتر و عاقلانه تر بهره ببریم.

تغییر شکل ناهمواری‌ها:1- در نواحی کوهستانها، عواملی چون یخچال‌ها، باد، باران، آب‌های جاری و تغییرات دما چهرهٔ کوهستان را دگرگون می‌کند. مواد پدیدآمده از تخریب کوهستانها، به شکل تخته سنگها، قطعه سنگها، پاره سنگ ها، دانه‌های شن وماسه به حرکت در می‌آیند این مواد به وسیله آب، باد یا فروریختن از بالا به پایین دامنه‌ها منتقل می‌شوند و در نقاط دیگری برجای می‌مانند.2- در نواحی ساحلی ناهمواریها با سرعت بیشتری تغییر شکل می‌دهند در بسیاری از این نواحی، میزان بارندگی بیشتر از نواحی دور از دریاست. باران و آب‌های ناشی از آن شکل ناهمواریهای ساحلی را تغییر می‌دهد هم چنین امواج دریا به ساحل برخورد کرده و ناهمواری‌های ساحلی را تخریب می‌کنند و مواد آن را با خود به دریامی‌برند باد نیز در ساحل ماسه ها را جابه جا می‌کند و شکل ناهمواریهای ساحلی را تغییر می‌دهد در نواحی کرانه‌ای، طوفان‌های دریایی بسیار شدید رخ می‌دهد که ممکن است طی چند ساعت، ناهمواری‌ها را فرسوده کند و چهره جدیدی به ساحل بدهد.3- در بیابانها تفاوت دما سبب وزش بادهای نسبتا شدید می‌شود این بادها، شن و ماسه‌های بیابان را جابه جا می‌کنند و آن‌ها را به صخره ها و سنگ‌ها می‌کوبند وهم چون سمباده، سنگ‌ها و صخره‌ها را صیقل می‌دهند. باد ماسه‌های بیابان را به شکل انواع تپه‌های ماسه‌ای در جایی انباشته می‌کند و پیوسته با وزش خود، شکل تازه‌ای به آنها می‌دهد هم چنین تفاوت دمای شب و روز در نواحی بیابانی زیاد است در بیابان‌ها، درطول شب به علت کمبود ابر در آسمان گرمای زمین به سرعت به آسمان منتقل شده و هوا سرد می‌شود اما در طول روز خورشید به بیابان می‌تابد و آن را بسیار گرم می‌کند این گرمی و سردی هوا در نواحی بیابانی پیوسته ادامه دارد و سبب تخریب سنگ ها بر اثر انبساط و انقباض می‌شود.

خاک:خاک قشر نازکی است که درسطح زمین گسترده شده‌است و معمولاً کمتر از یک متر ضخامت دارد برای تشکیل یک سانتی‌متر خاک، بیش از هزار سال زمان لازم است.

فرسایش:عمل تخریب ناهموریهای سطج زمین (حمل مواد حاصل از آن) و در بر جای گذاشتن آنها در مناطق دیگرفرسایش نام دارد البته فرسایش تنها توسط آب انجام نمی‌شود و عواملی چون باد، امواج دریا و یخچال‌ها فرسایش ایجاد می‌کند و چهره زمین را تغییر می‌دهد.

رسوب گذاری:رودها مواد تشکیل دهنده سطح زمین را تخریب می‌کنند و آن‌ها را باخود حمل کرده و در نهایت به دریاها و اقیانوس‌ها می‌برند این مواد که به آنها رسوب می‌گویند در دریا ته نشین می‌شوند به این عمل رسوب گذاری گفته می‌شود.

چین‌خوردگی:بر اثر برجای ماندن مواد رسوبی در دریاها، لایه‌های رسوب طی میلیون‌ها سال بر روی یکدیگر انباشته می‌شوند ممکن است حرکات زمین بعدها، آرام آرام لایه‌های رسوبی را خمیده کند و به طرف بالا حرکت دهد بعد از گذشت مدت زمان بسیار زیاد، لایه‌های رسوبی خمیر شده از دریاها سردرمی آورند و به شکل چین خوردگی‌ها در سطح زمین ظاهر می‌شوند چین خوردگی‌های هیمالیا، زاگرس و البرز به همین ترتیب بوجود آمده‌اند فشاری که به لایه‌های رسوبی وارد می‌شود ممکن است از جهات مختلفی باشد. به خمیدگی یا چین خوردگی به سمت بالا تاقدیس و به خمیدگی یا چین خوردگی به سمت پایین ناودیس می‌گویند چین خوردگی‌ها همواره به شکل اولیه خود نمی‌مانند باران و برف، باد، یخ و تغییر دما سبب تخریب آنها می‌شود مواد حاصل از تخریب چین خوردگیها (کوه‌ها) به دریاها و اقیانوس‌ها حمل و در آن جا ته نشین می‌شوند و این چرخه، ادامه پیدا می‌کند اما نه در مدتی کوتاه، بلکه طی میلیون‌ها سال، شناسایی شکل اولیهٔ چین خوردگی دشوار است.

گسل‌ها:گُسَل یا گسله شکستگی‌هایی در پوسته زمین هستند که در طول آنها تغییر شکل‌های قابل توجهی ایجاد شده‌است بزرگترین گسل ایران گسل زاگرس می‌باشد.در واقع حضور گسل در یک منطقه نشان می‌دهد که در یک زمان گذشته، در طول آن جابه‌جایی رخ داده‌است ای جابه‌جایی می‌توانسته یا بصورت جا به جایی آرام باشد که هیچ گونه لرزشی در زمیی ایجاد نمی‌کند یا اینکه بصورت ناگهانی اتفاق بیفتد که عامل ایجاد اغلب زمین‌لرزه‌ها می‌باشند در امتداد گسل‌های فعال، حین جابه جایی فرسایشی دو قطعه پوسته‌ای در کنار هم، شکسته و فشرده می‌شوند در سطح صفحات گسلی، سنگها بشدت صیقلی و شیاردارمی شوند. این سطوح صیقلی و شیاردار به زمین‌شناسان در شناخت جهت آخرین جابه جایی ایجاد شده در طول گسل کمک می‌کند.دسته‌بندی گسل‌ها فقط بر اساس هندسه و جهت جابه جایی نسبی ایجاد شده در آنها صورت می‌پذیرد گسل‌های امتدادلغز و گسل‌های شیب‌لغز دو تقسیم بندی کلی گسل‌ها می‌باشند. گسلهای امتدادلغز: گسل‌هایی که امتداد اصلی لغزش در امتداد راستای گسل باشد، گسل امتدادلغز نامیده می‌شوند.وگسل‌هایی که امتداد اصلی لغزش موازی جهت شیب گسل باشد گسلهای شیب لغز نامیده می‌شوند.

آبرفت:آب رودها در مسیر خود بخشی از پوسته زمین را می‌شویند و در صورت سرعت بالای آب این مواد شسته شده همچنان با آب حمل می‌شوند تا به محلی برسند که شیب زمین کم باشد و در نتیجه مواد در شیب کم در همان محل باقی می‌مانند و ته‌نشین می‌شوند این مواد ته نشین شده در همان محل خاک حاصلخیزی را بوجود می‌آورد که به آن آبرُفت می‌گویند .

باتلاق:باتلاق زمینی است که آب آن را فراگرفته‌است و گیاهانی از نوع نی در آن روئیده باشد باتلاق‌ها محل مناسب برا تخم‌گذاری حشرات هستند. جلگه دشتی است که از یک طرف به کوه و از طرف دیگر به دریا ختم می‌شود.

بیابان:بخش‌هایی از کره زمین به علت شرایط خاص آب و هوای دارای بارندگی کم است به این مناطق کم آب که گیاهان در آن بسیار کم می‌رویند و جانواران با شرایط سخت، خود را سازگار کرده‌اند بیابان می‌گویند البته گیاهان و محصولاتی که به آب فراوان نیاز دارند ومی توانند در خاک گرم و خشک هم رشد کنند در این مناطق (بیابان) بدست می‌آیند مثل درخت خرما در مناطق جنوب کشور.

کویر:به بعضی قسمت‌های بیابان که برعکس دارای آب زیرزمین زیادی هستند اما به علت وجود نمک و املاح مختلف هیچ گیاهی در آن نمی‌روید، کویر می‌گویند خاک کویرها شور است و برای کشاورزی مفید نیست اما خاک بیابان غنی است و در صورت که آب کافی داشته باشد از آن محصول زیادی بدست می‌آید در این نواحی بدلیل بارندگی کم ونبودن رطوبت، گیاهان بسیار کم رشد می‌کنند و پوشش گیاهی این مناطق بیشتر بصورت بوته‌های خار دیده می‌شود در کویر با شرایط بسیار دشوار، کشاروزان می‌تواند به سختی و با حفر چاه در زمین‌های سخت و خشک کویر، آب را به سطح زمین برسانند و کشاورزی مختصری را به وجود آورند.

دره:به فرورفتگی‌های میان دو کوه گفته می‌شود.-فلات:فلات‌ها صخره‌های افقی هستند که معمولاً قسمت بالایی آن تا اندازه‌ای با قسمت پایین آن برابری می‌کند و پست تراز کوه‌ها هستند در واقع سرزمین‌های مسطح بلند هستند- جزیره: جزیره یا آبخست یا آبخوست یا آبخو، به خشکی که گرداگردش را آب فراگرفته باشد، گویند.-کوه:زمین نسبتا بلند است که در یک منطقه گسترده‌است و عموما بلند تر و شیب دارتر از تپه‌است و ۲۴ درصد خشکی‌های زمین را شامل می‌شوند بیش از نیمی ازا آبی که انسان‌ها نیاز دارند از کوه ه بدست می‌اید به مناطق کوهستانی اصطلاحا کوهستان و کوهسار می‌گویند.-رشته‌کوه:به زنجیره‌ای از کوه‌های به هم پیوسته رشته کوه می‌گویند.

آبها: از نظر مقدار و حجم،5/96 درصد از آبهای موجود در سیاره زمین در اقیانوسها انباشته شده‌اند و فقط 5/3درصد از آبها به شکل رودها، یخچالها،دریاچه‌ها و آب موجود دراتمسفر و خاکها وآبهای زیرزمینی می‌باشد آبها شامل دو دسته آبهای شور و شیرین هستند آب شیرین یعنی آبی که میزان نمک‌های آن بسیار کم باشد آبهای اقیانوسها و دریاها شور هستند اب شرین شامل : رودها، دریاچه‌ها، آبهای زیرزمینی و...

جویبار:بخشی از باران و برفهایی که بر روی سطح زمین می‌بارد و کوهستانها را نیز شامل می‌شود بر روی سطح زمین جاری می‌شود و از جاری شدن آب بر روی زمین جویبارها بوجود آمده و حرکت می‌کنند.

رود:باران و برفی که بر روی کوهستانها می‌بارد بر روی سطح زمین جاری می‌شود و به شکل جویبارهایی حرکت می‌کند از به هم پیوستن این جویبارها، رود بو جود می‌اید معمولا در مناطقی که باران زیاد می‌بارد و یا در کوهستانهایی که همیشه پوشیده از برف است رودها همیشه جریان دارند.

رودخانه یا خانه رود:رودها با سرعتی که دارند زمینهای زیر خود را می‌کنند و رودخانه یا خانهٔ رود را بوجود می‌آورند رودها از بهم پیوستن جویبارها بوجود می‌آید ولی رودخانه با کمک رودها بوجود می‌آید.آبشار:در قسمتی از مسیر رودخانه ممکن است بدلایلی سطح زمین اختلاف ارتفاع داشته باشد در این صورت آب رودها از بلندی به پایین می‌رسد که در این حالت به آن آبشار می‌گویند .

دریاچه:بر روی سطح زمین مکانهای فرو رفته‌ای وجود دارد که بوسلیه آب پر شده‌است، این چاله‌های پر آب که هم وسیع است و هم عمیق، در یاچه نامیده می‌شود مانند در یاچه ارومیه. دریاچه‌ها راه به جایی ندارند و پس از گذشت زمان طولانی یا ممکن است خشک شوند یا به باتلاق تحویل شوند.

دریا:دریاچه‌ها چاله‌های پر آب و بسته‌ای هستند که راه به جایی ندارند اما دریاها خود از چند دریاچه با وسعت و عمق زیاد به وجود می‌آید بدین معنا که آبهای سطح زمین وقتی وسعت زیادی داشت باشد و با بقیه آبهای سطحی پیوند پیدا کنند به این آبها دریا می‌گویند.

اقیانوس:برخی از دریاها خود بخشی از آب گسترده‌تری هستند که به آن اقیانوس می‌گویند.۷۰ درصد سطح کره زمین را اقیانوس‌ها می‌پوشانند.

خلیج:خلیج در اثر پیشروی بخشی از آب دریاها و اقیانوسها بر روی خشکی بوجود می‌آید خلیج‌ها معمولاً ژرفای کمی دارند اما دارای ذخیره‌ای زیرزمین باارزشی مانند نفت هستند.

جزرو مد:در اثر گرانش ماه و خورشید و چرخش زمین به وجود می‌آید. نزدیک کرانه دریا سطوح آب می‌توانند تا ۲۴ متر بالا کشیده شوند همچنین آبها از نظر شکل به سه دسته مایع، گاز و جامد تقسیم می‌شوند مثل ابر و مه، باران، برف و شبنم.

خشکی(arid) و خشکسالی(drought ):این دو با هم فرق می کند.خشکی پدیده کم آبی یک مکان است که جزء ویژگیهای ذاتی آن مکان است.اما خشکسالی یک پدیده خزنده و تدریجی است.کمبود ریزشهای جوی مورد انتظاردریکسال نسبت به میزان متوسط بارندگی وافزایش میزان خشکی در یک منطقه را خشکسالی می‌گویند.که شامل خشکسالی کشاورزی،هیدرولوژیکی،هواشناختی،اقلیمی و...که هرکدام تعریف خود دارند.

یخبندان:یکی دیگر از پدیدهای مخرب اقلیمی خصوصا برای سطوح جاده ها و کشاورزی پدیده یخبندان است که هنگامی رخ می دهد دمای هوا زیر صفر درجه باشد که بیشتر در عرضهای بالا و در کشور ایران بیشتر در مناطق شمالغربی و غرب رخ می دهد.

دما:دما یکی از عناصر بسیار مهم اقلیمی است که با گرما فرق می کندگرما میزان انرژی است که به یک جسم داده می شود تا دمای آن بالا رود اما دما واحد و مقیاسی است برای سنجش مقدار  درجه حرارت.برای سنجش دما از سه مقیاس سلسیوس(سانتیگراد)،فارنهایت،وکلوین استفاده می شود.مقیاس سانتیگراد به صد قسمت تقسیم که نقطه ذوب یخ صفر و نقطه جوش آن صد درجه است.در مقیاس فارنهایت نقطه ذوب یخ32 درجه و نقطه جوش 212 درجه است.اما در مقیاس کلوین که یک مقیاس علمی است.صفر مطلق برابر است با 15/273-  . بین این مقیاس و سانتیگراد رابط:+c 15/273k= مثلا20 درجه سانتیگراد در مقیاس کلوین برابر است با 15/293 درجه .برای تبدیل سانتیگراد به فارنهایت:C+32xF=1.8 و برای تبدیل فارنهایت به سانتیگراد100xF-32/180 و در نهایت برای سنجش دما از دماسنج استفاده می شود که شامل دما سنجهای:جیوه ای،بی متال یا دما نگار دو فلزی و...

ابر:توده‌ای متراکم از بخار است که در طبقات پایینی و میانی اتمسفر تشکیل می‌شوند عناصر تشکیل دهنده این توده بخار همان عناصر تشکیل دهند مایعات سطح سیاره می‌باشند در مورد سیاره زمین، ابرها از بخار آب تشکیل شده‌اند.

مِه:مجموعه‌ای از قطرات خیلی ریز آب با تکیه‌های کوچک یخ است. از نظر کلی ابر و مه تفاوت چندانی ندارند فقط مه درقسمت پایین و ابر در نواحی بالای جو تشکیل می‌شود.

باران:ابرها از میلیون‌ها ریزقطره‌های آب تشکیل می‌گردند وقتی که هوای مرطوب بالا می‌رود یا زمانی که هوای گرم و سرد به هم برخورد می‌کنند ابرها به وجود می‌آیند به این ترتیب گازی به اسم بخار آب در هوا سرد می‌شود و دوباره مایع می‌گردد و به زمین فرو می‌ریزد.

شبنم و شبنم یخ‌زده:شبنم (ژاله) در شبهای صاف و آرام زمانی که بخارآب موجود در هوا سرد شده و به ریز قطره‌ها بدل می‌گردد تشکیل می‌شود آن‌را صبح هنگام به شکل قطرات آب روی گیاهان تارهای عنکبوت می‌توان دید وقتی که دما، زیر صفر درجه سانتیگراد می‌رسد شبنم یخ می‌زند شبنم یخ‌بسته را بشم (بشمه) نام نهاده‌اند.

رنگین‌کمان:پدیده‌ای دیداری است که در آن نور خورشید در برخورد با قطره‌های آب موجود در جو به طیفی از نورها شکسته شده و ما آنرا در آسمان به شکل کمانی مرکب از رنگ‌های قرمز، نارنجی، زرد، سبز، آبی، نیلی و بنفش می‌بینیم. ستاره‌شناس ایرانی قطب‌الدین شیرازی با شاگردش کمال الدین محمد فارسی نخستین کسی بودکه توضیح علمی درستی از چگونگی تشکیل رنگین‌کمان به‌دست داد.

برف:برف یکی از گونه‌های بارش به شکل یخ بلورین شش بری است .

مخاطرات طبیعی:زمانی که رویدادهای طبیعی موجب زیان‌های مالی وجانی به انسان‌های ساکن در آن محل شوداین رخدادهای طبیعی را به عنوان خطر طبیعی می‌شناسیم وبه آن مخاطرات طبیعی می‌گوییم که شامل:زمین‌لرزه،آتشفشان،سیل،بهمن،برف،خشکسالی،طوفان،تگرگ و...

آتشفشان:یک ساختمان زمین‌شناسی است که به وسیله آن مواد آتشفشانی (به صورت آب، گاز، قطعات جامد یاهرسه) از درون زمین به سطح آن راه می‌یابند انباشتگی این مواد در محل خروج،برجستگی‌هایی به نام کوه آتشفشان ایجاد می‌نماید آتشفشان‌ها پدیده‌های جهانی هستند در سایر کرات منظومه خورشیدی به ویژه سیاره‌های همانند با زمین یک پدیده عادی به‌شمار می‌آید و آتشفشان‌ها بی شک در کیهان نیز رخ می‌دهد پوشش سطحی ماه اغلب با سنگ‌های آتشفشانی پوشیده شده‌است وبارزترین بلندی‌های بهرام (مریخ) توسط آتشفشان‌ها ساخته شده‌اند.

زمین‌لرزه: زلزله زمانی اتفاق می‌افتد که سنگهای ناحیه‌ای از پوسته زمین مقاومت خود را دربرابر نیروهایی که از درون زمین به آنها وارد می آید از دست می‌دهند و به طور ناگهانی می‌شکنند از طرف دیگر تجزیه مود پرتوزا مانند اورانیوم درداخل زمین سبب تجمع انرژی در زمین می‌شود که گاهی در محل تماس دو پوسته یا گسلها، انرژی جمع شده امکان آزاد شدن می‌یابد دراثر این واقعه پوسته زمین به صورت موجی شکل بالا و پایین می‌رود هر چه سرعت و شدت این امواج بیشتر باشد خرابی ویرانی ناشی از ان نیز بیشتر خواهد بود عمق این انفجار زیرزمین نیز به میزان ویرانی حاصله تاثیر می‌گذارد یعنی هر چه ژرفای کانونی زمین‌لرزه کمتر باشد شدت ویرانی بیشتر می‌شود و هرچه ازمرکز زمین‌لرزه دورتر شویم از نیروی ویرانگری آن کاسته می‌شود همه زلزله‌ها خطرناک نیستند و برخی از آنها اصلا احساس نمی‌شوند بلکه فقط دستگاههای حساس آنها را ثبت می‌کنند برای اندازه گیری میزان آسیب زمین‌لرزه (شدت) و هچنین مقدار انرژیی که زمین‌لرزه آزاد می‌کند (بزرگی) از دو مقیاس استفاده می‌شود که به نام ریشتر و مرکالی معروف است آنچه که در اغلب زمین‌لرزه‌ها سبب خسارت می‌شود و تلفات انسانی را بیشتر می‌کند تنها ویرانی ناشی ازخود زلزله نیست بلک مشکلاتی است که پس از وقوع زلزله رخ می‌دهد مانند آتش سوزیها، انفجار لوله‌های گاز، لغزش‌های زمین، پس‌لرزه‌ها، اتصال کابل‌های برق و...گاهی تلفات بیشتری به بار می‌اورد.

سیلاب:گاهی بر اثر بارندگی زیاد یا گرم شدن ناگهانی هوا و ذوب سریع برف‌ها روی قله‌ها مقدار آب رودخانه‌ها بسیار افزایش می‌یابد به طوریکه آب از رودخانه بیرون می‌ریزد و در اطراف جاری می‌شود و به شکل سیلاب به کشتزارها و خانه‌های روستائیان آسیب می‌رساند یا به عبارتی جریان بسیار شدید آب است که در بیرون از بستر اصلی رودخانه به جریان در می‌اید و به دلیل نیرویی که دارد هرانچه راکه بر سر راه دارد با خود می‌برد بنابرین وقتی سیل جاری می‌شود گل و لای آن همه چیز را مدفون می‌کند و هرچه در سر راه دارد ویران می‌سازد حفظ و کاشت گیاهان در مسیری سیلابی از مهمترین راههای جلوگیری از وقوع سیلاب است.

بهمن:بهمن سقوط ناگهانی مواد از روی دامنه‌ها به سمت پایین است و ممکن است این مواد برف یا قطعات سنگ و یا آمیزه‌ای از هر دو باشد در تمام مناطق کوهستانی به‌ویژه مناطقی که شیب دامنه‌ها زیاد باشد و همچنین دامنه‌هایی که فاقد پوشش گیاهی باشنداحتمال سقوط بهمن وجود دارد بهمن همچنین بر اثر نیروی گرانش زمین، وزن مواد روی دامنه ایجاد می‌شود .

تگرگ:گونه‌ای بارش است قطره‌های یخ بسته باران است که از آسمان فرو می‌ریزد در اثر تغییرات ناگهانی هوا بر زمین می‌ریزد و بیشتر در بهار موجب زیان سردرختی‌ها و دیگر محصولات کشاورزی می‌گردد و در شمار آفات آسمانی است علت ایجاد تگرگ صعود سریع هوای نمناک به لایه‌های بالاتر و سرد جو و انجماد ذرات بخار آب است قطر تگرگ‌ها در حدود ۵ تا ۵۰ میلی‌متر است و بیشتر از ابرهایی که با رعد و برق همراه باشد می‌بارد تگرگ از یک هسته مرکزی سفید رنگ تشکیل شده که رشته‌های سفید زیادی دور آن را فرا گرفته‌است این رشته‌ها نیز با پوسته نازکی از یخ احاطه شده‌اند.

تندر:آذرخش (صاعقه) یک جرقه بسیار بزرگ الکتریک است که در هوای طوفانی از ابری به ابر دیگر یا به زمین برق می‌زند. هنگامی که هوا به وسیله جرقه آذرخش حرارت می‌یابد خیلی سریع منبسط می‌گردد و صدایی موسوم به تندر ایجاد می‌کند نور بسیار تندتر از آوا حرکت می‌نماید بنابراین همیشه پیش ازشنیدن رعد، آذرخش را می‌بینیم.

کلیات مفاهیم جغرافیایی

تعریف جغرافیا: جغرافیا یکی از علوم بسیار کهن دانش بشری است  و گستردگی این دانش بحدی است که هنوز دانشمندان این علم بر سر دسته بندی آن در میان علوم طبیعی و انسانی و همچنین تعریف آن نظر واحدی ندارند.اما تعاریف زیادی برای این علم ارائه شده است : دکتر حسین شکوئی از جغرافیدانان برجسته ایران "جغرافیا را چنین تعریف می کند:روابط متقابل انسان و محیط و یا انسان و مکان با میانجیگری فرایند های نهادی و ساختاری.مارت"جغرافیا را علم پراکندگی و تیلر"علم روابط متقابل می داند.

شاخه های جغرافیا:جغرافیا را به دو بخش اصلی ؛جغرافیای طبیعی و انسانی تقسیم می کنند.جغرافیای طبیعی از چهرهای طبیعی سیاره زمین و جغرافیای انسانی از چهره ها و پدیده های سطح زمین که مستقیما با انسان و فعالیت های او در ارتباط است بحث می کند.گرایشهای اصلی جغرافیایی طبیعی شامل:ژئومور فولوژی،کلیماتولوژی(اقلیم شناسی)،جغرافیایی خاک و آبها،اقیانوس شناسی وبیوژئوگرافی(جغرافیایی زیستی ) و گرایشهای اصلی جغرافیای انسانی شامل:جغرافیای شهری وروستایی،سیاسی،نظامی،اقتصادی،فرهنگی،سکونت،و ... اشاره کرد.که در این مکتوب بحث ما بر روی جغرافیای طبیعی  است.

مفاهیم جغرافیایی:

1-عرض و طول جغرافیایی: طول جغرافیایی عبارت است ازفاصله ی یک نقطه از نصف النهار مبدا(گرینویچ) بطرف غرب یا شرق  که بر حسب در جه بیان می شود و عرض جغرافیایی عبارت است از فاصله یک نقطه بر حسب درجه از خط استوا که بصورت عرض شمالی و جنوبی مشخص می شود.بطورکلی دوایر شرقی غربی روی کره جغرافیای مدارات و دوایر شمالی و جنوبی نصف النهارات گفته می شوند.طول جغرافیایی از صفر تا 180 درجه و عرض جغرافیایی از صفر تا 90 درجه است.که با مشخص کردن و اتصال عرض و طول جغرافیایی یک نقطه یا مکان بر روی نقشه مختصات آن مشخص می شود.   

2-موقعیت جغرافیایی(نسبی و ریاضی): موقع نسبی عبارت است از موقع قرار گیری یک مکان نسبت به مکانهای اطراف آن و موقع ریاضی عبارت است از موقع یک مکان بر اساس طول و عرض جغرافیایی(مختصات جغرافیایی) .

3-ارتفاع:یکی از عوامل مهم و تقریبا ثابت جغرافیایی عامل ارتفاع است که میزان سنجش آن در مناطق مختلف جهان بر اساس سطح آب های آزاد سنجیده می شود.که بررسی آنها از لحاظ آب و هوایی و ژئومورفولوژیکی بسیار مهم است.

4-موقعیت سیاره زمین: زمین(با قطر 12714 کیلومتر) یکی از سیارت منظومه شمسی است که بررسی و شناخت موقعیت آن نسبت به دیگر سیارات منظومه شمسی و بخصوص زاویه،موقعیت وفاصله آن نسبت به خورشید بسیار مهم است.زمین از لحاظ فاصله نسبت به خورشید سومین سیاره(149.6 میلیون کیلومتر) منظومه شمسی است که  بعد از عطارد(تیر) و زهره(ناهید) قرار گرفته است و سیارات بعد از زمین بترتیب فاصله از خورشید شامل؛مریخ(بهرام)،سیارات کوچک،مشتری(برجیس)،زحل(کیوان)،نپتون و پلوتون است. زمین بر اساس یک مدار  و زاویه مشخص دارای دو حرکت  انتقالی و وضعی به دور خورشید و خود است. که از حرکت انتقالی(هر365 و یک چهارم روز یکبار)بدور خورشید فصول و از حرکت وضعی بدور خود(هر 23 ساعت و56 دقیقه یک بار)شب و روز پدید می آید.شکل زمین گرچه از فواصل دور کروی است اما شکل آن کره کامل نیست بطوری که بین شعاع استوایی و قطبی آن21 کیلومتر اختلاف است به همین دلیل زمین کمی در مناطق استوایی برآمده و درمناطق قطبی فرو رفته است.در نتیجه زمین داراری شکل شلجمی(بیضی) مانند است.از این رو زاویه تابش خورشید و میزان انرژی رسیده به زمین در تمام نقاط یکسان نیست .و همین مسئله خود باعث بوجود آمدن مناطق مختلف آب و هوایی در روی کره زمین می شود.

تعریف اقلیم شناسی:دانش مطالعه هوای غالب یک محل در بلند مدت اقلیم شناسی(آب و هواشناسی) گویند.

تعریف اقلیم :هوای غالب یک محل در بلند مدت اقلیم(آب و هوا) آن محل است.تعریف هواشناسی:هواشناسی مطالعه و بررسی  هوای یک محل در کوتا مدت است . ناهمواری‌ها:به همه پستی و بلندی‌هایی که درسطح زمین دیده می‌شوند ناهمواری می‌گویند، به دشت‌ها، دره ها، جلگه‌ها، تپه‌ها و پدیده‌های دیگری مثل آن‌ها که در روی زمین قرار گرفته‌اند، ناهمواری می‌گویند.ناهمواریهای همواره به شکل ثابتی نیستند عوامل تغییر دهندهٔ چهرهٔ زمین، آرام آرام یا به سرعت شکل ناهمواریها را تغییر می‌دهند بررسی ناهمواری‌ها به ما کمک می‌کند تا محیط طبیعی زندگی خود را بهتر بشناسیم و از آن بهتر و عاقلانه تر بهره ببریم.

تغییر شکل ناهمواری‌ها:1- در نواحی کوهستانها، عواملی چون یخچال‌ها، باد، باران، آب‌های جاری و تغییرات دما چهرهٔ کوهستان را دگرگون می‌کند. مواد پدیدآمده از تخریب کوهستانها، به شکل تخته سنگها، قطعه سنگها، پاره سنگ ها، دانه‌های شن وماسه به حرکت در می‌آیند این مواد به وسیله آب، باد یا فروریختن از بالا به پایین دامنه‌ها منتقل می‌شوند و در نقاط دیگری برجای می‌مانند.2- در نواحی ساحلی ناهمواریها با سرعت بیشتری تغییر شکل می‌دهند در بسیاری از این نواحی، میزان بارندگی بیشتر از نواحی دور از دریاست. باران و آب‌های ناشی از آن شکل ناهمواریهای ساحلی را تغییر می‌دهد هم چنین امواج دریا به ساحل برخورد کرده و ناهمواری‌های ساحلی را تخریب می‌کنند و مواد آن را با خود به دریامی‌برند باد نیز در ساحل ماسه ها را جابه جا می‌کند و شکل ناهمواریهای ساحلی را تغییر می‌دهد در نواحی کرانه‌ای، طوفان‌های دریایی بسیار شدید رخ می‌دهد که ممکن است طی چند ساعت، ناهمواری‌ها را فرسوده کند و چهره جدیدی به ساحل بدهد.3- در بیابانها تفاوت دما سبب وزش بادهای نسبتا شدید می‌شود این بادها، شن و ماسه‌های بیابان را جابه جا می‌کنند و آن‌ها را به صخره ها و سنگ‌ها می‌کوبند وهم چون سمباده، سنگ‌ها و صخره‌ها را صیقل می‌دهند. باد ماسه‌های بیابان را به شکل انواع تپه‌های ماسه‌ای در جایی انباشته می‌کند و پیوسته با وزش خود، شکل تازه‌ای به آنها می‌دهد هم چنین تفاوت دمای شب و روز در نواحی بیابانی زیاد است در بیابان‌ها، درطول شب به علت کمبود ابر در آسمان گرمای زمین به سرعت به آسمان منتقل شده و هوا سرد می‌شود اما در طول روز خورشید به بیابان می‌تابد و آن را بسیار گرم می‌کند این گرمی و سردی هوا در نواحی بیابانی پیوسته ادامه دارد و سبب تخریب سنگ ها بر اثر انبساط و انقباض می‌شود.

خاک:خاک قشر نازکی است که درسطح زمین گسترده شده‌است و معمولاً کمتر از یک متر ضخامت دارد برای تشکیل یک سانتی‌متر خاک، بیش از هزار سال زمان لازم است.

فرسایش:عمل تخریب ناهموریهای سطج زمین (حمل مواد حاصل از آن) و در بر جای گذاشتن آنها در مناطق دیگرفرسایش نام دارد البته فرسایش تنها توسط آب انجام نمی‌شود و عواملی چون باد، امواج دریا و یخچال‌ها فرسایش ایجاد می‌کند و چهره زمین را تغییر می‌دهد.

رسوب گذاری:رودها مواد تشکیل دهنده سطح زمین را تخریب می‌کنند و آن‌ها را باخود حمل کرده و در نهایت به دریاها و اقیانوس‌ها می‌برند این مواد که به آنها رسوب می‌گویند در دریا ته نشین می‌شوند به این عمل رسوب گذاری گفته می‌شود.

چین‌خوردگی:بر اثر برجای ماندن مواد رسوبی در دریاها، لایه‌های رسوب طی میلیون‌ها سال بر روی یکدیگر انباشته می‌شوند ممکن است حرکات زمین بعدها، آرام آرام لایه‌های رسوبی را خمیده کند و به طرف بالا حرکت دهد بعد از گذشت مدت زمان بسیار زیاد، لایه‌های رسوبی خمیر شده از دریاها سردرمی آورند و به شکل چین خوردگی‌ها در سطح زمین ظاهر می‌شوند چین خوردگی‌های هیمالیا، زاگرس و البرز به همین ترتیب بوجود آمده‌اند فشاری که به لایه‌های رسوبی وارد می‌شود ممکن است از جهات مختلفی باشد. به خمیدگی یا چین خوردگی به سمت بالا تاقدیس و به خمیدگی یا چین خوردگی به سمت پایین ناودیس می‌گویند چین خوردگی‌ها همواره به شکل اولیه خود نمی‌مانند باران و برف، باد، یخ و تغییر دما سبب تخریب آنها می‌شود مواد حاصل از تخریب چین خوردگیها (کوه‌ها) به دریاها و اقیانوس‌ها حمل و در آن جا ته نشین می‌شوند و این چرخه، ادامه پیدا می‌کند اما نه در مدتی کوتاه، بلکه طی میلیون‌ها سال، شناسایی شکل اولیهٔ چین خوردگی دشوار است.

گسل‌ها:گُسَل یا گسله شکستگی‌هایی در پوسته زمین هستند که در طول آنها تغییر شکل‌های قابل توجهی ایجاد شده‌است بزرگترین گسل ایران گسل زاگرس می‌باشد.در واقع حضور گسل در یک منطقه نشان می‌دهد که در یک زمان گذشته، در طول آن جابه‌جایی رخ داده‌است ای جابه‌جایی می‌توانسته یا بصورت جا به جایی آرام باشد که هیچ گونه لرزشی در زمیی ایجاد نمی‌کند یا اینکه بصورت ناگهانی اتفاق بیفتد که عامل ایجاد اغلب زمین‌لرزه‌ها می‌باشند در امتداد گسل‌های فعال، حین جابه جایی فرسایشی دو قطعه پوسته‌ای در کنار هم، شکسته و فشرده می‌شوند در سطح صفحات گسلی، سنگها بشدت صیقلی و شیاردارمی شوند. این سطوح صیقلی و شیاردار به زمین‌شناسان در شناخت جهت آخرین جابه جایی ایجاد شده در طول گسل کمک می‌کند.دسته‌بندی گسل‌ها فقط بر اساس هندسه و جهت جابه جایی نسبی ایجاد شده در آنها صورت می‌پذیرد گسل‌های امتدادلغز و گسل‌های شیب‌لغز دو تقسیم بندی کلی گسل‌ها می‌باشند. گسلهای امتدادلغز: گسل‌هایی که امتداد اصلی لغزش در امتداد راستای گسل باشد، گسل امتدادلغز نامیده می‌شوند.وگسل‌هایی که امتداد اصلی لغزش موازی جهت شیب گسل باشد گسلهای شیب لغز نامیده می‌شوند.

آبرفت:آب رودها در مسیر خود بخشی از پوسته زمین را می‌شویند و در صورت سرعت بالای آب این مواد شسته شده همچنان با آب حمل می‌شوند تا به محلی برسند که شیب زمین کم باشد و در نتیجه مواد در شیب کم در همان محل باقی می‌مانند و ته‌نشین می‌شوند این مواد ته نشین شده در همان محل خاک حاصلخیزی را بوجود می‌آورد که به آن آبرُفت می‌گویند .

باتلاق:باتلاق زمینی است که آب آن را فراگرفته‌است و گیاهانی از نوع نی در آن روئیده باشد باتلاق‌ها محل مناسب برا تخم‌گذاری حشرات هستند. جلگه دشتی است که از یک طرف به کوه و از طرف دیگر به دریا ختم می‌شود.

بیابان:بخش‌هایی از کره زمین به علت شرایط خاص آب و هوای دارای بارندگی کم است به این مناطق کم آب که گیاهان در آن بسیار کم می‌رویند و جانواران با شرایط سخت، خود را سازگار کرده‌اند بیابان می‌گویند البته گیاهان و محصولاتی که به آب فراوان نیاز دارند ومی توانند در خاک گرم و خشک هم رشد کنند در این مناطق (بیابان) بدست می‌آیند مثل درخت خرما در مناطق جنوب کشور.

کویر:به بعضی قسمت‌های بیابان که برعکس دارای آب زیرزمین زیادی هستند اما به علت وجود نمک و املاح مختلف هیچ گیاهی در آن نمی‌روید، کویر می‌گویند خاک کویرها شور است و برای کشاورزی مفید نیست اما خاک بیابان غنی است و در صورت که آب کافی داشته باشد از آن محصول زیادی بدست می‌آید در این نواحی بدلیل بارندگی کم ونبودن رطوبت، گیاهان بسیار کم رشد می‌کنند و پوشش گیاهی این مناطق بیشتر بصورت بوته‌های خار دیده می‌شود در کویر با شرایط بسیار دشوار، کشاروزان می‌تواند به سختی و با حفر چاه در زمین‌های سخت و خشک کویر، آب را به سطح زمین برسانند و کشاورزی مختصری را به وجود آورند.

دره:به فرورفتگی‌های میان دو کوه گفته می‌شود.-فلات:فلات‌ها صخره‌های افقی هستند که معمولاً قسمت بالایی آن تا اندازه‌ای با قسمت پایین آن برابری می‌کند و پست تراز کوه‌ها هستند در واقع سرزمین‌های مسطح بلند هستند- جزیره: جزیره یا آبخست یا آبخوست یا آبخو، به خشکی که گرداگردش را آب فراگرفته باشد، گویند.-کوه:زمین نسبتا بلند است که در یک منطقه گسترده‌است و عموما بلند تر و شیب دارتر از تپه‌است و ۲۴ درصد خشکی‌های زمین را شامل می‌شوند بیش از نیمی ازا آبی که انسان‌ها نیاز دارند از کوه ه بدست می‌اید به مناطق کوهستانی اصطلاحا کوهستان و کوهسار می‌گویند.-رشته‌کوه:به زنجیره‌ای از کوه‌های به هم پیوسته رشته کوه می‌گویند.

آبها: از نظر مقدار و حجم،5/96 درصد از آبهای موجود در سیاره زمین در اقیانوسها انباشته شده‌اند و فقط 5/3درصد از آبها به شکل رودها، یخچالها،دریاچه‌ها و آب موجود دراتمسفر و خاکها وآبهای زیرزمینی می‌باشد آبها شامل دو دسته آبهای شور و شیرین هستند آب شیرین یعنی آبی که میزان نمک‌های آن بسیار کم باشد آبهای اقیانوسها و دریاها شور هستند اب شرین شامل : رودها، دریاچه‌ها، آبهای زیرزمینی و...

جویبار:بخشی از باران و برفهایی که بر روی سطح زمین می‌بارد و کوهستانها را نیز شامل می‌شود بر روی سطح زمین جاری می‌شود و از جاری شدن آب بر روی زمین جویبارها بوجود آمده و حرکت می‌کنند.

رود:باران و برفی که بر روی کوهستانها می‌بارد بر روی سطح زمین جاری می‌شود و به شکل جویبارهایی حرکت می‌کند از به هم پیوستن این جویبارها، رود بو جود می‌اید معمولا در مناطقی که باران زیاد می‌بارد و یا در کوهستانهایی که همیشه پوشیده از برف است رودها همیشه جریان دارند.

رودخانه یا خانه رود:رودها با سرعتی که دارند زمینهای زیر خود را می‌کنند و رودخانه یا خانهٔ رود را بوجود می‌آورند رودها از بهم پیوستن جویبارها بوجود می‌آید ولی رودخانه با کمک رودها بوجود می‌آید.آبشار:در قسمتی از مسیر رودخانه ممکن است بدلایلی سطح زمین اختلاف ارتفاع داشته باشد در این صورت آب رودها از بلندی به پایین می‌رسد که در این حالت به آن آبشار می‌گویند .

دریاچه:بر روی سطح زمین مکانهای فرو رفته‌ای وجود دارد که بوسلیه آب پر شده‌است، این چاله‌های پر آب که هم وسیع است و هم عمیق، در یاچه نامیده می‌شود مانند در یاچه ارومیه. دریاچه‌ها راه به جایی ندارند و پس از گذشت زمان طولانی یا ممکن است خشک شوند یا به باتلاق تحویل شوند.

دریا:دریاچه‌ها چاله‌های پر آب و بسته‌ای هستند که راه به جایی ندارند اما دریاها خود از چند دریاچه با وسعت و عمق زیاد به وجود می‌آید بدین معنا که آبهای سطح زمین وقتی وسعت زیادی داشت باشد و با بقیه آبهای سطحی پیوند پیدا کنند به این آبها دریا می‌گویند.

اقیانوس:برخی از دریاها خود بخشی از آب گسترده‌تری هستند که به آن اقیانوس می‌گویند.۷۰ درصد سطح کره زمین را اقیانوس‌ها می‌پوشانند.

خلیج:خلیج در اثر پیشروی بخشی از آب دریاها و اقیانوسها بر روی خشکی بوجود می‌آید خلیج‌ها معمولاً ژرفای کمی دارند اما دارای ذخیره‌ای زیرزمین باارزشی مانند نفت هستند.

جزرو مد:در اثر گرانش ماه و خورشید و چرخش زمین به وجود می‌آید. نزدیک کرانه دریا سطوح آب می‌توانند تا ۲۴ متر بالا کشیده شوند همچنین آبها از نظر شکل به سه دسته مایع، گاز و جامد تقسیم می‌شوند مثل ابر و مه، باران، برف و شبنم.

خشکی(arid) و خشکسالی(drought ):این دو با هم فرق می کند.خشکی پدیده کم آبی یک مکان است که جزء ویژگیهای ذاتی آن مکان است.اما خشکسالی یک پدیده خزنده و تدریجی است.کمبود ریزشهای جوی مورد انتظاردریکسال نسبت به میزان متوسط بارندگی وافزایش میزان خشکی در یک منطقه را خشکسالی می‌گویند.که شامل خشکسالی کشاورزی،هیدرولوژیکی،هواشناختی،اقلیمی و...که هرکدام تعریف خود دارند.

یخبندان:یکی دیگر از پدیدهای مخرب اقلیمی خصوصا برای سطوح جاده ها و کشاورزی پدیده یخبندان است که هنگامی رخ می دهد دمای هوا زیر صفر درجه باشد که بیشتر در عرضهای بالا و در کشور ایران بیشتر در مناطق شمالغربی و غرب رخ می دهد.

دما:دما یکی از عناصر بسیار مهم اقلیمی است که با گرما فرق می کندگرما میزان انرژی است که به یک جسم داده می شود تا دمای آن بالا رود اما دما واحد و مقیاسی است برای سنجش مقدار  درجه حرارت.برای سنجش دما از سه مقیاس سلسیوس(سانتیگراد)،فارنهایت،وکلوین استفاده می شود.مقیاس سانتیگراد به صد قسمت تقسیم که نقطه ذوب یخ صفر و نقطه جوش آن صد درجه است.در مقیاس فارنهایت نقطه ذوب یخ32 درجه و نقطه جوش 212 درجه است.اما در مقیاس کلوین که یک مقیاس علمی است.صفر مطلق برابر است با 15/273-  . بین این مقیاس و سانتیگراد رابط:+c 15/273k= مثلا20 درجه سانتیگراد در مقیاس کلوین برابر است با 15/293 درجه .برای تبدیل سانتیگراد به فارنهایت:C+32xF=1.8 و برای تبدیل فارنهایت به سانتیگراد100xF-32/180 و در نهایت برای سنجش دما از دماسنج استفاده می شود که شامل دما سنجهای:جیوه ای،بی متال یا دما نگار دو فلزی و...

ابر:توده‌ای متراکم از بخار است که در طبقات پایینی و میانی اتمسفر تشکیل می‌شوند عناصر تشکیل دهنده این توده بخار همان عناصر تشکیل دهند مایعات سطح سیاره می‌باشند در مورد سیاره زمین، ابرها از بخار آب تشکیل شده‌اند.

مِه:مجموعه‌ای از قطرات خیلی ریز آب با تکیه‌های کوچک یخ است. از نظر کلی ابر و مه تفاوت چندانی ندارند فقط مه درقسمت پایین و ابر در نواحی بالای جو تشکیل می‌شود.

باران:ابرها از میلیون‌ها ریزقطره‌های آب تشکیل می‌گردند وقتی که هوای مرطوب بالا می‌رود یا زمانی که هوای گرم و سرد به هم برخورد می‌کنند ابرها به وجود می‌آیند به این ترتیب گازی به اسم بخار آب در هوا سرد می‌شود و دوباره مایع می‌گردد و به زمین فرو می‌ریزد.

شبنم و شبنم یخ‌زده:شبنم (ژاله) در شبهای صاف و آرام زمانی که بخارآب موجود در هوا سرد شده و به ریز قطره‌ها بدل می‌گردد تشکیل می‌شود آن‌را صبح هنگام به شکل قطرات آب روی گیاهان تارهای عنکبوت می‌توان دید وقتی که دما، زیر صفر درجه سانتیگراد می‌رسد شبنم یخ می‌زند شبنم یخ‌بسته را بشم (بشمه) نام نهاده‌اند.

رنگین‌کمان:پدیده‌ای دیداری است که در آن نور خورشید در برخورد با قطره‌های آب موجود در جو به طیفی از نورها شکسته شده و ما آنرا در آسمان به شکل کمانی مرکب از رنگ‌های قرمز، نارنجی، زرد، سبز، آبی، نیلی و بنفش می‌بینیم. ستاره‌شناس ایرانی قطب‌الدین شیرازی با شاگردش کمال الدین محمد فارسی نخستین کسی بودکه توضیح علمی درستی از چگونگی تشکیل رنگین‌کمان به‌دست داد.

برف:برف یکی از گونه‌های بارش به شکل یخ بلورین شش بری است .

مخاطرات طبیعی:زمانی که رویدادهای طبیعی موجب زیان‌های مالی وجانی به انسان‌های ساکن در آن محل شوداین رخدادهای طبیعی را به عنوان خطر طبیعی می‌شناسیم وبه آن مخاطرات طبیعی می‌گوییم که شامل:زمین‌لرزه،آتشفشان،سیل،بهمن،برف،خشکسالی،طوفان،تگرگ و...

آتشفشان:یک ساختمان زمین‌شناسی است که به وسیله آن مواد آتشفشانی (به صورت آب، گاز، قطعات جامد یاهرسه) از درون زمین به سطح آن راه می‌یابند انباشتگی این مواد در محل خروج،برجستگی‌هایی به نام کوه آتشفشان ایجاد می‌نماید آتشفشان‌ها پدیده‌های جهانی هستند در سایر کرات منظومه خورشیدی به ویژه سیاره‌های همانند با زمین یک پدیده عادی به‌شمار می‌آید و آتشفشان‌ها بی شک در کیهان نیز رخ می‌دهد پوشش سطحی ماه اغلب با سنگ‌های آتشفشانی پوشیده شده‌است وبارزترین بلندی‌های بهرام (مریخ) توسط آتشفشان‌ها ساخته شده‌اند.

زمین‌لرزه: زلزله زمانی اتفاق می‌افتد که سنگهای ناحیه‌ای از پوسته زمین مقاومت خود را دربرابر نیروهایی که از درون زمین به آنها وارد می آید از دست می‌دهند و به طور ناگهانی می‌شکنند از طرف دیگر تجزیه مود پرتوزا مانند اورانیوم درداخل زمین سبب تجمع انرژی در زمین می‌شود که گاهی در محل تماس دو پوسته یا گسلها، انرژی جمع شده امکان آزاد شدن می‌یابد دراثر این واقعه پوسته زمین به صورت موجی شکل بالا و پایین می‌رود هر چه سرعت و شدت این امواج بیشتر باشد خرابی ویرانی ناشی از ان نیز بیشتر خواهد بود عمق این انفجار زیرزمین نیز به میزان ویرانی حاصله تاثیر می‌گذارد یعنی هر چه ژرفای کانونی زمین‌لرزه کمتر باشد شدت ویرانی بیشتر می‌شود و هرچه ازمرکز زمین‌لرزه دورتر شویم از نیروی ویرانگری آن کاسته می‌شود همه زلزله‌ها خطرناک نیستند و برخی از آنها اصلا احساس نمی‌شوند بلکه فقط دستگاههای حساس آنها را ثبت می‌کنند برای اندازه گیری میزان آسیب زمین‌لرزه (شدت) و هچنین مقدار انرژیی که زمین‌لرزه آزاد می‌کند (بزرگی) از دو مقیاس استفاده می‌شود که به نام ریشتر و مرکالی معروف است آنچه که در اغلب زمین‌لرزه‌ها سبب خسارت می‌شود و تلفات انسانی را بیشتر می‌کند تنها ویرانی ناشی ازخود زلزله نیست بلک مشکلاتی است که پس از وقوع زلزله رخ می‌دهد مانند آتش سوزیها، انفجار لوله‌های گاز، لغزش‌های زمین، پس‌لرزه‌ها، اتصال کابل‌های برق و...گاهی تلفات بیشتری به بار می‌اورد.

سیلاب:گاهی بر اثر بارندگی زیاد یا گرم شدن ناگهانی هوا و ذوب سریع برف‌ها روی قله‌ها مقدار آب رودخانه‌ها بسیار افزایش می‌یابد به طوریکه آب از رودخانه بیرون می‌ریزد و در اطراف جاری می‌شود و به شکل سیلاب به کشتزارها و خانه‌های روستائیان آسیب می‌رساند یا به عبارتی جریان بسیار شدید آب است که در بیرون از بستر اصلی رودخانه به جریان در می‌اید و به دلیل نیرویی که دارد هرانچه راکه بر سر راه دارد با خود می‌برد بنابرین وقتی سیل جاری می‌شود گل و لای آن همه چیز را مدفون می‌کند و هرچه در سر راه دارد ویران می‌سازد حفظ و کاشت گیاهان در مسیری سیلابی از مهمترین راههای جلوگیری از وقوع سیلاب است.

بهمن:بهمن سقوط ناگهانی مواد از روی دامنه‌ها به سمت پایین است و ممکن است این مواد برف یا قطعات سنگ و یا آمیزه‌ای از هر دو باشد در تمام مناطق کوهستانی به‌ویژه مناطقی که شیب دامنه‌ها زیاد باشد و همچنین دامنه‌هایی که فاقد پوشش گیاهی باشنداحتمال سقوط بهمن وجود دارد بهمن همچنین بر اثر نیروی گرانش زمین، وزن مواد روی دامنه ایجاد می‌شود .

تگرگ:گونه‌ای بارش است قطره‌های یخ بسته باران است که از آسمان فرو می‌ریزد در اثر تغییرات ناگهانی هوا بر زمین می‌ریزد و بیشتر در بهار موجب زیان سردرختی‌ها و دیگر محصولات کشاورزی می‌گردد و در شمار آفات آسمانی است علت ایجاد تگرگ صعود سریع هوای نمناک به لایه‌های بالاتر و سرد جو و انجماد ذرات بخار آب است قطر تگرگ‌ها در حدود ۵ تا ۵۰ میلی‌متر است و بیشتر از ابرهایی که با رعد و برق همراه باشد می‌بارد تگرگ از یک هسته مرکزی سفید رنگ تشکیل شده که رشته‌های سفید زیادی دور آن را فرا گرفته‌است این رشته‌ها نیز با پوسته نازکی از یخ احاطه شده‌اند.

تندر:آذرخش (صاعقه) یک جرقه بسیار بزرگ الکتریک است که در هوای طوفانی از ابری به ابر دیگر یا به زمین برق می‌زند. هنگامی که هوا به وسیله جرقه آذرخش حرارت می‌یابد خیلی سریع منبسط می‌گردد و صدایی موسوم به تندر ایجاد می‌کند نور بسیار تندتر از آوا حرکت می‌نماید بنابراین همیشه پیش ازشنیدن رعد، آذرخش را می‌بینیم.

نقشه چیست؟

نقشه عبارت است از تصوير قائم عوارض زمين نسبت به يك سطح مبنا (datum) در يك مقياس مشخص بر روي يك محيط مثل صفحه كاغذ، يا نمايش همين اطلاعات به صورت رقومي  .

انواع نقشه

یک شکل گرافیکی که نمایانگر بخشی از سطح زمین است را شکل خاص و روابط نسبی را نقشه گویند. روابط نسبی به نام  مقیاس نقشه معروف است. نقشه ها مناطق و اجسام روی زمین و زیرزمین را نشان می دهند. بیشتر نقشه ها برای مکان و هدفی خاص تهیه می شود مثل نقشه خیابان، نقشه بزرگراه، نقشه ارتفاعات (توپوگرافیک)، شکل خاک و سنگ های زیرزمین، نقشه های دمایی نشان دهنده جریان رودخانه و غیره.

کارتوگرافی

کارتوگرافی یا ساختن نقشه یعنی هنر و علم بیان کردن موارد و عوامل معلوم فیزیکی روی زمین و انتقال آن به صورت گرافیکی به روی کاغذ. نقشه، تصویر گرافیکی قسمتی از سطح زمین که از بالا دیده شده و با مقیاس مشخص است. علایم و موارد روی زمین به وسیله نشانه ها، خطوط، رنگ ها و اشکال نشان داده می شود.

مقیاس نقشه

نقشه قسمتی از سطح زمین را نشان می دهد. در نقشه سطح زمین در مقیاس بسیار کوچکتر است. مقیاس، بیان کننده نسبت اجسام در زمین و نقشه است. مقیاس عددی نقشه نسبت فاصله افقی روی نقشه را با فاصله افقی همان قسمت در روی زمین بیان می کند که معمولاً به صورت کسری نوشته می شود و کسر نماینده (RF) نامیده می شود. که از تمام اندازه گیری ها مستقل تر است. مثلاً RF 50000/1 یا 1:50000 یعنی یک واحد اندازه گیری شده در نقشه برابر است با 5000 واحد یکسان در روی زمین.

فاصله روی زمین

فاصله دو نقطه روی زمین از طریق اندازه گیری فاصله همان دو نقطه در روی نقشه محاسبه می شود و ضرب آن در مقیاس نقشه ازطریق نسبت RF به دست می آید.

خط مستقیم در فاصله زمین:

برای معین کردن فاصله زمینی مستقیم بین دو نقطه روی نقشه این گونه عمل می کنید که: لبه صاف یک تکه کاغذ را روی نقاط قرار دهید. هرکدام از نقاط را بر روی کاغذ علامت بزنید. کاغذ را به مقیاس گرافیکی تبدیل کنید و فاصله زمینی بین نقاط را محاسبه کنید.

فاصله زمینی در امتداد جاده ای پیچ در پیچ

برای اندازه گیری فاصله جاده های پیچ در پیچ، رودخانه یا هر مسیر مورب و منحنی از لبه کاغذ استفاده کنید. در روی کاغذ یا نزدیک لبه کاغذ یک علامت بزنید و در جایی که منحنی اندازه گیری می شود علامت دوم را بزنید. کاغذ را تا نقطه ای که مسیر مستقیم است ادامه دهید و هم روی کاغذ و هم روی نقشه علامت بگذارید. دو علامت ضخیم را روی هم قرار دهید. نوک مداد را روی کاغذ بگذارید و آن را نگه دارید و کاغذ را بچرخانید تا مسیر مستقیم دیگر به دست آید. دوباره روی کاغذ نقشه علامت بگذارید. این عمل را ادامه دهید تا اندازه گیری کامل شود. بعد کاغذ را روی مقیاس گرافیکی قرار دهید و فاصله آنها را محاسبه کنید.

نقشه های توپوگرافی

نقشه های توپوگرافی شکل مناطق و نواحی را نمایش می دهند. این نقشه ها به خوبی موقعیت های افقی اجسام و موارد قابل اندازه گیری را نشان می دهند. موقعیت های عمودی معمولاً با خط فاصل نشان داده می شود. دره ها، گودال ها، ارتفاعات و contour ها روی نقشه از سطح دریا سنجیده می شود.

دانش نقشه به صورت علامت ها، گریدها، مقیاس ها و فاصله هاست که برای مشخص کردن دو نقطه، شناسایی آن، اندازه گیری بین آنها و تعیین فاصله بین دو نقطه اطلاعات کافی را به شما می دهد. چه اتفاقی می افتد اگر یک صخره 300 فوتی در مسیر حرکت باشد؟ استفاده کننده نقشه با نگاه به نقشه توپوگرافی، تنوع بی نظمی ها و تغییرات سطح زمین در اثر عوامل طبیعی را می بیند همچنین بلندی ها و اختلاف ارتفاعات در نواحی مختلف مشخص می شود.

سطح تراز: اندازه گیری های عمودی را نشان می دهد. سطح تراز در اغلب نقشه ها از میانگین سطح دریا سنجیده می شود.

ارتفاعات: مشخص کننده های ارتفاع (فاصله عمودی) اشیاء و اجسام زیر و بالای سطح تراز است.

موانع عمودی: شکل و ارتفاع تغییرات زمین اثر عوامل طبیعی را نشان می دهد.

تهیه و تنظیم برای سایت تبیان: زهره پری نوش

اگر قصد سفر به مناطقی دارید که به آنها  آشنایی کامل ندارید , قبل از عزیمت نقشه های دقیق منطقه را تهیه کنید . نقشه منطقه می تواند شما را در راهیابی , آشنایی با نوع خاک منطقه , آگاهی از مکان تپه های شنی و باتلاقها , ارتفاعات , چشمه ها و بسیاری از نکات پر اهمیت دیگر آگاه سازد . همچنین با در اختیار داشتن یک نقشه مناسب دید بهتری به محیط اطراف خود خواهید داشت .   همراه داشتن وسایل مکان یابی مانند GPS و قطب نما نیز از جمله نکات مهمی است که نمی توان از کنار آن به سادگی گذشت .

برای تهیه نقشه های دقیق مناطق کویری می توانید به مراکز زیر مراجعه نمایید .

1-مرکز جغرافیایی ارتش واقع در خیابان شریعتی 2-سازمان نقشه برداری کشوری واقع در میدان آزادی , جنب فرودگاه مهرآباد .پیشنهاد می شود نقشه هایی که تهیه می کنید دارای اشل 2500/1 باشند و یک نقشه کلی با اشل 5000/1 نیز تهیه شود .

لینکهای زیر وب سایت هایی هستند که نقشه های دیجیتال در اختیار شما قرار می دهند:maps.google.com با کلیک بر روی این لینک وارد صفحه نقشه ماهواره ای سایت گوگل می شوید . پس از ورود , کلید sattelite را فشار دهید . سپس بر روی کشور مورد نظر رفته و روی نقشه زوم کنید . بالطبع به علت سرعت پایین اینترنت در ایران , نمایش نقشه ها با کندی همراه خواهد بود . این سایت حاوی نقشه ها با دقت بسیار بالا است که می تواند در پاره ای از موارد بسیار کار ساز باشد .

earth.google.com سایت بسیار جالبی می باشد که امکانات مشاهده نقشه به صورت سه بعدی را برای شما فراهم می کند . به این نحو که شما با تغییر موقعیت دید خود می توانی خود را در نقطه ای بر روی نقشه قرار دهید و سپس با چرخاندن نقشه کلیه ارتفاعات و توپوگرافی منطقه را مشاهده کنید . این برنامه همچنین موقعیت طول و عرض دقیق جغرافیایی و همچنین ارتفاع منطقه مورد نظرتان را در اختیار شما قرار می دهد . برای اجرای این برنامه ابتدا باید یک فایل به حجم 11 mb را دنلود کنید وسپس بصورت آنلاین به سایت منصل شوید .

geotips.com این سایت راهنمای شما در استفاده از نقشه‌های GIS و GPS می‌باشد. در این سایت می‌توانید راهی آسان و سریع برای پرینت کردن نقشه‌های GIS پیدا کنید و تصاویر Orthophoto را رایگان دریافت نمایید ، سایت مذکور شما را در این زمینه یاری می‌دهد. از طریق این سایت می‌توان به سایر سایت‌های مرتبط در این زمینه‌ متصل شد و درباره‌ی GPS و سیستم اطلاعاتی GIS امریکا اطلاعاتی را به‌دست آورد.

cartografx.com این سایت طوری طراحی شده است که می‌تواند نقشه‌های سه بعدی را از سرتاسر نقاط جهان در اختیار کودکان مدرسه‌ای و هم‌چنین نقشه‌کش‌های حرفه‌ای قرار دهد. شما می‌توانید سایر محصولات این شرکت را نیز ملاحظه و محصولات مورد نیاز خود را خریداری نمایید. این سایت شما را به سایر لینک‌های مرتبط متصل می‌سازد.

از دیگر سایتهای مفید در این زمینه وب سایت موسسه National Geography است که امکانات مختلفی در اختیار کاربر قرار می دهد .

دید کلی

نقشه‌های توپوگرافی نقشه‌هایی با مقیاس‌های بزرگ و کوچک هستند که برای نشان دادن خصوصیات فیزیکی سطح زمین بکار می‌روند. این نقشه‌ها برای مطالعات زمین‌شناسی بخاطر اطلاعات مفید آن از جمله قابلیت اندازه‌گیری فواصل افقی و یا ارتفاع عمودی نقاط مختلف یک وسیله اساسی به شمار می‌روند.

منحنی‌های میزان

منحنی‌های میزان خطوط فرضی هستند که تمام نقاط واقع در آنها دارای ارتفاع یکسان نسبت به سطح دریا و یا یک مبدا مشخص هستند. منحنی‌های میزان علاوه بر مشخص نمودن وضعیت پستی و بلندی ناحیه ارتفاع و شیب واقعی محل را نیز مشخص می‌نمایند.
فواصل منحنی‌های میزان بیانگر مسافت عمودی بین دو منحنی هستند. این فاصله معمولا برای تمام منحنی‌های متوالی ثابت نگهداشته می‌شود. مگر در مواقعی که ارتفاع منطقه معینی مانند قله وغیره را نشان دهند.

قوانین مربوط به منحنی‌های میزان:

1-خطوط تراز به طرف بالادست رودها یا به طرف بالادست دره خم می‌شوند. در محل دره‌ها این منحنی‌ها ، شکل V به وجود می‌آورند که نوک آن به طرف بالادست رود است و به طرف بالادست رود منحنی میزان پی در پی ارتفاعات بالاتری را نشان می‌دهند.

2-خطوط تراز در قسمت‌های فوقانی تپه‌ها منحنی‌های بسته‌ای را بوجود می‌آورند. قله تپه بالاتراز بالاترین منحنی میزان بسته قرار دارد.

3-گودال‌های (فرورفتگی‌های) قاقد راه خروجی را با منحنی‌ها بسته هاشوردار نشان می‌دهند. هاشورها طوری زده می‌شوند که نوک خط‌های هاشور طرف داخل گودی را نشان دهند.

4-فاصله خطوط تراز در دامنه‌های کم شیب بیشتر می‌شود.

5-فاصله خطوط تراز در دامنه‌های پرشیب کم می‌شود.

6-خطوط تراز دارای فواصل یکسان نشانگر دامنه‌های دارای شیب یکنواخت است.

7-خطوط تراز در موارد استثنایی همچون صخره‌های آویزان ، از روی یکدیگر عبور نکرده و همدیگر را قطع نمی‌کنند.

8-تمام خطوط تراز ، در نهایت یا در روی خود نقشه یا در حاشیه نقشه بسته می‌شوند.

9-یک خط تراز بالا هیچ وقت بین دو خط تراز پایین‌تر از خود قرار نمی‌گیرد و بالعکس ، به عبارت دیگر تغییر در جهت شیب زمین همیشه با تکرار خطوط تراز هم ارتفاع به صورت دو خط تراز جداگانه هم ارتفاع و یا برروی یک خط ترازی که دور می‌زند همراه است.

10-ارتفاع نقاط مرتفع بین خطوط تراز در بسیاری از جاها همچون تقاطع جاده‌ها ، قله کوهها و سطح دریاچه داده می‌شود.

پستی و بلندی:پستی و بلندری (رلیف) نشانگر اختلاف ارتفاع بین دو نقطه است. رلیف حد اکثر ، حاکی از اختلاف ارتفاع بین بلندترین و کوتاهترین نقاط مورد نظر است. رلیف ، فاصله عمودی بین خطوط تراز متوالی به کار رفته در نقشه است را تعیین می‌کند.
وقتی برجستگی کم باشد از فواصل عمودی کمی چون 10 یا 20 پا استفاده می‌نمایند. در نواحی مسطح مثل یک دره رودخانه‌ای پهن یا جلگه‌های مسطح از فاصله عمودی 5 پا استاده می‌کنند. در کوههای ناهموار جایی که برجستگی صدها پا باشد از فواصل عمودی 50 یا 100 پا استفاده می‌کنند.

مقیاس

مقیاس (Scale) نقشه ارتباط بین مسافت یا سطح را روی نقشه نسبت به مسافت یا سطح در روی زمین را نشان می‌دهد. این مقدار را عموما به صورت نسبی همچون 1:24000 یا 24000/1 نشان می‌دهند. صورت معمولا 1 است و نشانگر فاصله روی نقشه است و مخرج یک عدد بزرگ است که نشانگر فاصله در روی زمین است. بدین ترتیب 1:24000 به معنی آن است که یک واحد روی نقشه معادل 24000 برابر همان واحد روی زمین است. این امر بستگی به اندازه واحد ندارد.
اغلب ، یک مقیاس ترسیمی ، یا پاره خطی ، مفیدتر از مقیاس کسری است، زیرا اندازه‌گیری فاصله با آن آسانتر است. مقیاس پار‌خطی ، شامل پاره‌خطی است که به فواصل مساوی تقسیم شده که نمایانگر فواصل مساوی روی نقشه است. برای اندازه‌گیری دقیق کسری از واحد ، معمولا یک قسمت در رف چپ ، به واحدهای کوچکتری تقسیم شده است.

رنگ‌ها و علایم:هر رنگ و علامتی که در نقشه توپوگرافی سازمان زمین‌شناسی آمریکا به کار رفته دارای معنی خاصی است. معنی هر رنگ به قرار زیر است:آبی - برای آب
سیاه - سازه های دست انسان مثل خانه ، مدرسه ، کلیسا ، جاده و غیره
قهوه‌ای - خطوط میزان قرمز - نواحی شهری ، جاده‌های مهم ، خطوط تقسیم زمین‌های عمومی

تهیه مقاطع توپوگرافی:برای پی بردن به حالت طبیعی پستی و بلندی‌های سطح زمین در هر مسیری می‌توان مقاطع توپوگرافی را تهیه نمود. در تهیه مقاطع معمولا فاصله عمودی به خاطر بزرگی کوچکتر از مقیاس افقی نشان داده می‌شود. جهت رسم یک مقطع ، ابتدا باید یک صفحه کاغذ را که دارای خطوط افقی و موازی هم می‌باشد در موازات مسیر مورد نظر برای تهیه مقطع قرار داده و سپس از محل‌های برخورد مسیر با خطوط میزان عمودی بر خطوط موازی کاغذ خارج نمود.

خطوط موازی که هر کدام بیانگر یک ارتفاع عمودی معلوم هستند با ارتفاع خطوط میزان مورد نظر مطابقت داده دشه و علامت گذاشته می‌شود. این عمل باید برای تمام نقاط تقاطع مسیر مقطع و در محل‌های برخورد با خطوط میزان انجام گیرد. که از اتصال این نقاط به هم مسیر مورد نظر حاصل خواهد گردید.

محاسبه شیب زمین از خطوط میزان:برای پیدا کردن شیب کلی زمین در یک مسیر محدود و معینی اول فاصله افقی ابتدا تا انتهای مسیر مورد نظر را اندازه گرفته و سپس اختلاف ارتفاع مبدا تا انتهای مسیر را از خط میزان اول و آخر قرایت کرده و سپس فاصله عمودی را بر افقی تقسیم می‌نمایند. عدد حاصل زاویه شیب مسیر را نشان خواهد داد.

مقیاس در نقشه

مقیاس در نقشه عبارت است از نسبت طول اندازه گیری شده روی نقشه به طول افقی مشابه روی زمین یا به عبارت دیگر مقیاس عبارت است از نسبت طول ab روی نقشه به طول AB افقی روی زمین.

کاربرد مقیاس

برای ثبت در نقشه‌کشی مکانیک و ثبت قطعات کوچک معمولا نقشه به اندازه واقعی یا ۱:۱ ترسیم می‌شود، و در صنعت الکترونیک نقشه معمولا بزرگتر از اندازه واقعی ترسیم می‌شود(مثلا ۱۰ برابر بزرگتر) که در این صورت مقیاس نقشه ۱۰:۱ خواهد بود.در نقشه‌های ساختمانی اکثرامقیاس نقشه عددی است کسری که صورت آن یک و مخرج آنعددی صحیح است که نقشه به نسبت آن کوچک شده‌است.

روشهای استفاده از مقیاس در نقشه

1-مقیاس ساده:که به صورت کلی آن می‌باشد و در کشورهایی که دارای سیستم متریک هستند مورد استفاده است و معین کننده این است که 1mm روی نقشه مساوی N متر روی زمین می‌باشد.مثلاً یعنی 1mm روی نقشه مطابق 25 متر روی زمین است.

2-مقیاس مرکب:در کشورهایی که سیستم غیر متریک دارند مانند آمریکا و انگلیس از این مقیاس استفاده می‌کنند مثلاً یعنی 2 اینچ روی نقشه مطابق 5 مایل روی زمین می‌باشد.

3-مقیاس خطی: عبارت است از خطی که به تقسیمات مساوی افراز شده و هر قسمت آن طول معینی از نقشه را در روی نقشه نشان می‌دهد.از مزایای مقیاس خطی این است که اگر نقشه در اثر عوامل جوی تغییر بعد داد مقیاس خطی هم تغییر بعد می‌دهد واندازه گیری با این مقیاس روی نقشه با مقدار افقی آن در زمین مطابقت می نماید.

انواع نقشه از نظر مقیاس:برای کاربردهای محاسباتی و استفاده آسان از نقشه، آنها را از نظر مقیاس به طریقه زیر دسته بندی می نمایند:

1-نقشه‌های خیلی بزرگ مقیاس که مقیاس آنها و است و معمولاً آنها را پلان می‌گویند.

2-نقشه‌های بزرگ مقیاس که مقیاس آنها و است که نقشه‌های مهندسی و اجرایی را شامل می‌شود.

4-نقشه‌های متوسط مقیاس که مقیاس آنها بین و است.

5-نقشه‌های کوچک مقیاس که مقیاس آنها از به بالا می‌باشد که معمولاً به آنها اطلس یا نقشه جغرافیایی می‌گویند.

مقیاس‌های متداول:

1-مکانیک:،1:1،1:2.5 ،1:5 ،1:10 ،1:25

2- معماری:، 1:50،1:100،1:150،1:200 ،1:250،1:500،1:1000

3-شهرسازی و زمین‌شناسی:1:25000 ،1:50000 ،1:250000

روش تبدیل مقیاس نقشه به اندازه واقعی:1-برای بدست آوردن اندازه واقعی باید اندازه ترسیم شده روی نقشه رادر مخرج مقیاس ضرب نمود (به شرط آنکه صورت مقیاس یک باشد).2-با استفاده از اشل معماری میتوان مقیاس‌های مشهور را از روی خط‌کش خواند.

نکات مهم:1-در نرم‌افزارهای کامپیوتری مانند اتوکد، آرشیکد و... در بخش پرینت (پلات) میتوان مقیاس را تعریف کرد.2-زوایا هیچگاه به مقیاس کوچک یا بزرگ رسم نمی‌شوند. 3-مقایس نقشه هادر جدول مشخصات، ویا زیر همان نقشه نوشته می‌شود.4-برای تعیین مقیاس یک نقشه باید طولهای مختلف نقشه رااندازه گرفت، و بر اندازه نوشته شده تقسیم کرد.5-مقیاس واحد ندارد.

رابطه مقایس و گروه‌های خطی در ترسیم نقشه:برای ترسیم نقشه برای مشخص کردن ضخامت خطوط ترسیمی باید برای هر نقشه با مقیاس مشخص از گروه خطی مشخصی استفاده نمود که به شرح زیر است.^[۱]

نقشه توپوگرافیک چیست؟

یک نقشه توپوگرافیک ، چیزی نیست جز تعدادی خطوط ساده که گاه به صورت پیچ در پیچ و گاه به صورت صاف کشیده شده اند . به این خطوط ، خطوط حد فاصل یا Contour lines می گویند . این خطوط ، نمایشگر مکانهایی بر روی نقشه هستند که نسبت به یک نقطه مرجع دارای ارتفاع ثابتی هستند . یعنی اگر شما یکی از این خطوط contour را دنبال کنید تمامی نقاطی که با این خط مشخص شده اند ارتفاع یکسانی دارند . برای اینکه این قضیه را به روشنی درک کنیم یک کوه را در نظر می گیریم . برای مشخص شدن نقشه توپوگرافیک این کوه فرض کنید که با چاقو مطابق شکل زیر قاچهایی هم سطح بر روی آن ایجاد کرده ایم و کوه را به قسمتهایی تقسیم کرده ایم . مطابق شکل زیر :

همانطور که می بینید قاچهایی کاملاٌ افقی زده ایم.
این قسمتهای قاچ شده را می توان به صورت کاملاٌ منطبق بر روی یک سطح افقی قرار داد و به این ترتیب نقشه توپوگرافیک این کوه را تهیه کرد.یکی از مزایای استفاده از نقشه توپوگرافیک در این است که شما در این نقشه می توانید یک حجم سه بعدی از منطقه مورد نظر را متصور شوید . در واقع اینکار بوسیله خطوط Contour انجام می شود . همانطور که گفتیم یک خط Contour تمام خطوط هم ارتفاع را به همدیگر وصل می کند .

اما فاصله بین این خطوط Contour به چه صورت است ؟! این فاصله در زیر قسمت map scale در زیر نقشه شما تحت عنوان contour interval یافت می شود . به عنوان مثال در مورد نقشه بالا فاصله بین این خطوط 20 فوت است . اگر تمایل داشتید تعداد خطوط بین ارتفاع 7600 تا 8000 پا را بشمارید و فاصله بین هر دو خط را 20 فوت به حساب آورید تا این قضیه را کاملاٌ متوجه شوید . این به این معنا است که هرگاه شما از یک خط به خط بالاتر بروید ، ارتفاع شما 20 فوت افزایش یافته است . در گوشه سمت چپ و پایین نقشه یک کوه وجود دارد . توجه کنید که چگونه این خطوط Contour شکل کوه را توصیف می کند . اگر بتوانید این تصور را انجام دهید یعنی همیشه می توانید از این نقشه ها به بهترین نحو استفاده کنید. اولین باری که به این نقشه ها نگاه کردید شاید پیش خود فکر کردید که چه نقشه گیج کننده و شلوغی است . . برای اینکه این تصور شما شکل بهتری پیدا کند چند نکته ذکر می شود . این نکات ، در حقیقت قوانین مربوط به خواندن این نقشه ها می باشد .

قانون اول : هر خط Contour نمایشگر خطوطی است که کاملاٌ هم ارتفاع می باشند . یعنی شما هر نقطه ای را بر روی این خط پیدا کنید با نقاط دیگر واقع بر روی این خط هم ارتفاع هستند . این قضیه به ما این نکته را یادآوری می کند که یک خط Contour در نهایت به صورت یک دایره بسته خواهد شد . ( به عنوان مثال در مثال خطوط کنتور مربوط به کوه ، هیچگاه این خطوط در پشت کوه ناپدید نمی شوند بلکه به نقاط هم ارتفاع خود در پشت کوه می رسند و تشکیل یک دایره بسته را می دهند)خطوط کنتوری که در لبه نقشه وجود دارند بسته نیستند چون آنها نقاط هم ارتفاع دیگری را ( خارج از محدوده نقشه ما ) به همدیگر وصل می کنند ، پس اگر خطوط را دیدید که تشکیل یک دایره بسته نداده اند بدانید که شما ادامه این خطوط را نمی بینید . (مطابق شکل)قانون 2 : خطوط کنتور هیچ گاه همدیگر را قطع نمی کنند . هر خط معرف یک ارتفاع مشخص است و بنابراین شما نمی توانید دو ارتفاع متفاوت را در یک نقطه داشته باشید . تنها استثنایی که در مورد این قانون وجود دارد یک صخره دماغه ای مانند می تواند باشد . به این صورت که اگر شما از بالا این صخره را نگاه کنید و با یک دریل از بالا آن را به صورت کاملاٌ عمود سوراخ کنید ابتدا صخره سوراخ می شود و بعد اولین نقطه ای از سطح زمین که دریل به آن می رسد . بنابراین شما در یک طول و عرض جغرافیایی خاص ، دو ارتفاع مختلف دارید . نکته ای که باید توجه داشته باشید این است که ارتفاع پایینتر به صورت خط چین نمایش داده می شود . ( به شکل توجه کنید ) ( مطابق شکل)
قانون 3 : رفتن از یک خط کنتور به یک خط کنتور بالاتر ، نشان دهنده افزایش ارتفاع می باشد . اگر می خواهید بدانید که به سمت بالای کوه رفته اید یا به سمت پایین آن ، به درجه هایی که روی خطوط کنتور اطراف شما نمایش داده شده دقت کنید . اگر از سمت درجه کم به سمت درجه بالاتر رفته اید یعنی افزایش ارتفاع داشته اید و اگر خلاف این بود یعنی ارتفاع کم کرده اید . (مطابق شکل (قانون 4 : هر چقدر ، خطوط Contour به همدیگر نزدیکتر باشند ، نمایشگر آن است که در دنیای واقعی آن قسمت شیب تند و احتمالاٌ صخره ای دارد . و هر چقدر فاصله این خطوط با همدیگر بیشتر باشد ، نشاندهنده آن است که شیب آن قسمت ملایم و احتمالاٌ به راحتی قابل عبور است . ( صرفنظر از پوشش گیاهی و ... ) - مطابق شکل) قانون 5 : تعدادی خطوط کنتور بسته نمایشگر یک تپه یا یک کوه می باشند . اگر این خطوط بسته به صورت هاشور زده شده باشند نمایشگر یک حفره بر روی سطح زمین می باشند . ( مطابق شکل)قانون 6: خطوط کنتور در یک دره که رودخانه دارد در نقاط سرچشمه رودخانه و بالای تپه به صورت شکل V در می آیند . ( مطابق شکل(قانون 7 : بر روی یک قله یا در عمق یک دره با ارتفاع یکسان ممکن است تعدادی از خطوط کنتور تکرار شوند . این معمولاٌ در مورد دره های هم سطح یا قله اتفاع می افتد .